Cofnodwyd y stori canlynol gan Gwallter Map yn ei lyfr Lladin enwog o straeon o?r Oesoedd Canol ?De Nugis Curialium?. Cyfieithiwyd y llyfr i?r Saesneg gan M.R.James, a gwyddys i rhai o?r straeon gael ei cyfieithu i?r Gymraeg gan R.T. Jenkins. Yn anffodus nid yw?r fersiwn hynny bellach mewn print, felly maddeuwch i mi am y cyfieithiad canlynol ?

Daeth Genillyn o Wynedd i ofyn am loches ym Morgannwg yn nhŷ gŵr o?r enw Traer. Gwisgai?r gogleddwr ffrwyn am ei wddf a sbardunnau am ei wregys. Yr oedd hen Gymru Morgannwg, er yn dlawd, bob amser yn barod i estyn croeso i drueiniaid anghenys. Yr oedd yn ddefod beidio gofyn i?r gwestai pwy ydoedd ac o ble yr hannai tan y trydydd dydd, rhag ofn iddynt gael eu cyhuddo o ddiffyg lletygarwch. Er hynny, wedi cinio darbodus, adroddodd y dieithryn ei hanes i bobl y tŷ:

?Genillyn o Wynedd ydw i, a des i lawr i?r deheuwlad oherwydd enwogrwydd march sy?n cael ei gadw gan ddyn yn y parthau hyn. Cymaint yw ei ofal a?i gariad at y march, er i mi ymdrechu am fis cyfan i?w ddwyn, methiant fu fy ymdrechion i gyd, er fy mod yn cadw?r ffrwyn a?r sbardynnau hyn gyda mi?.

Chwarddodd Traer ac atebodd:

?Does dim syndod fod pobl y de yn ystyried pobl Gwynedd fel llwfrgŵn! Er mwyn ein hanrhydedd, byddai?n well gennym ni ddeheuwyr cael ein d?l a?n lladd mewn ymdrech ddewr, onid ff?l, i ddwyn y march, nac i dindroi am fis cyfan o ddiogi mewn ymgais ofer am wobr mor werthfawr. Mefl ar dy farf am beidio gwrido gan gywilydd am gyfaddef y fath lyfrdra! Dywed pwy piau?r march, a ble y?i cedwir, ac arhosa yma am dridiau gyda fy ngwraig a?m plant fel y bydd modd i ti glywed am fy nghynged, naill a?i fy mod wedi marw yn ogoneddus, neu wedi dychwelyd gyda?r ysbail yn llwyddiannus?.

Dywedodd y gogleddwr:

?Clywais droeon ymffrostion gwag chi ddeheuwyr. Cadwallon, eich Arglwydd, mab Ifor Bach, piau?r march, ac fe?i cedwir ganddo yng Ngelligaer. Trwy gydol y dydd mae?r march yn pori dan ofal ei osgordd milwrol, a gyda?r nos y mae?n cysgu yng ngornel pellaf ei dŷ, gyda?i holl osgordd yn cysgu rhyngddo a?r unig ddrws, a phedwar o?i ryswyr dewraf i?w amddifyn yn cysgu ar frachan (sef carped ysblennydd) ger y t?n. Os deu di n?l gyda?r brachan gyda thi ar gefn y march, deg o wartheg gwynnion clustiau cochion fydd dy wobr am y march, a phump yn wobr am y brachan?.

Cydiodd Traer yn y ffrwyn a?r sbardunnau, ac er taw marwolaeth didrugaedd oedd y gosb i unrhyw leidr a ddaliwyd wrth ei anfadwaith, aeth tua Gelligaer i geisio cipio?r march.

Cyddiodd Traer ger y tŷ gan wylio?n ofalus gyda?i lygaid digwsg a chlustfeinio am unrhyw swn o?r tŷ lle cedwid y march. Gan fod y noson mor dywyll, heb olwg o?r seren wannaf yn y ffurfafen i daflu ei olau ar herwgyrch y nos, penderfynnodd Traer fod yr amser i weithredu wedi cyrraedd.

Gwnaeth dwll gyda?i gyllell ger y drws fel bod modd i?w agor. Aeth ar flaenau ei draed at y march ac fe?i rhyddhaodd yn ofalus. Pan gwelodd Traer y pedwar milwr yn cysgu ar y brachan, yr oedd ei ddewrder wedi cyffroi gymaint nes iddo fod mor hy ? chlymu pedair cornel y brachan i gynffon y march, a llusgo?r pedwar milwr trwy?r t?n enfawr, a?u gadael yn eu ingoedd.

Deffrowyd yr osgordd gan ddiasbedain y milwyr llosgedig, a codwyd gwaedd ac ymlid ar ?l y lleidr a oedd yn dianc ar y march trythyll llamsachus. Yr oedd gwreichion yn tasgu oddi ar y brachan a lusgwyd trwy?r t?n, felly ymlidiwyd Traer am ychydig nes iddo ddiffodd y gwreichion, a dihangodd oherwydd trwch dudew y coed a?i guddiau o?r milwyr dig.

Dychwelodd Traer adref yn ddiogel gyda?i ysbail, a derbynniodd y gwartheg gwynnion clustiau cochion fel ei wobr, ond mwy o wobr iddo oedd y clod a?r enwogrwydd a enillodd iddo?i hun am ei ddewrder ar draul Genillyn y lleidr llwfr.